पृष्ठभूमिः
उच्च अदालत पोखराबाट आएको निरिक्षण टोलीले तनहुँ जिल्ला अदालतको निरिक्षणका क्रममा चैत्र १४ गते सोमबार बार एशोसिएशनलाई केही समय दिएर गुनासो सुन्ने काम भएको थियो । धेरै गुनासा मध्ये पक्राउ परेको व्यक्तिलाई पक्राउ परेका समयदेखि नै कानुन व्यवसायीसंग सल्लाह लिन र कानुन व्यवसायीद्वारा पुर्पक्ष गर्ने हकलाई अनुसन्धान अधिकृतले कुण्ठित गरेको गुनासो संस्थागत रुपमा राखिएको थियो ।
संविधान के भन्छ ?
कुनै पनि व्यक्तिलाई पक्राउ परेको कारण सहितको सूचना नदिई थुनामा राखिने छैन भनेर संविधानले प्रष्ट शब्दमा भनेको छ । पक्राउ भएको कारण सहितको सूचना भनेको पक्राउ पुर्जि मात्रै होइन । आफू विरुद्ध परेको उजुरी समेत भन्ने बुझिन्छ । हामीहरुको अभ्यासमा पक्राउ परेको व्यक्ति विरुद्ध परेको उजुरी अर्थात जाहेरी दिने गरिएको पाईदैन । काठमाण्डौ जि. अ.का एक जना न्यायाधीशले त जाहेरी समेत दिनु पर्ने गरी अनुसन्धान अधिकारी, प्रहरी प्रधान कार्यालय समेतलाई आदेश गरेको विभिन्न सञ्चार माध्यममा धेरै समय पहिला पढ्न पाईएको थियो । तनहुँ जिल्ला अदालतमा अनुसन्धानका क्रममा म्याद थप गर्न अदालत लगेका बेला पल शाहका कानुन व्यवसायीहरुले स्रेस्तेदारको कार्यकक्षमा मिसिल हेर्न खोजेपछि अनुसन्धान अधिकृतले मिसिल खोसेको चर्चा त्यतिबेलै चलेको थियो ।
पक्राउ पछि कानुनी सल्लाहः पक्राउमा परेका व्यक्तिलाई पक्राउ परेको समयदेखि नै आफूले रोजेको कानुन व्यवसायीसंग सल्लाह लिन पाउने र त्यो सल्लाह गोप्य राख्न पाउने हक संविधानले प्रत्याभूत गरेको छ । साथसाथै कानुन व्यवसायीद्वारा पुर्पक्ष गर्ने हक हुनेछ भन्ने व्यवस्थाले म्याद थपका समयमा समेत कानुन बमोजिमको म्याद थप माग भयो भएन भनेर बहस पैरवी गराउन पाउने हक समेत पर्दछ ।
पुष्टि गर्ने आधारः
प्रथमतः दर्ता हुने अभियोग पत्र पाउनु हो भने अनुसन्धान क्रममा अभियुक्तसंग सोधिने प्रश्न पछिल्ला दिनमा थपिनु पनि हो । जस्तै हिरासतमा मानवीय सुविधा पाउनु भएको छ छैन ? प्रस्तुत मुद्धामा आफ्नो प्रतिरक्षाको लागि कानुन व्यवसायी राख्न पाउने प्राबधान रहेको छ, राख्नु हुन्छ हुँदैन ? स्वइच्छाले लेखाई दिएको बयान व्यहोरा आफ्नै विरुद्धमा प्रमाणमा लाग्न सक्छ भन्ने थाहा छ छैन ? उल्लेखित प्रश्नबाटै प्रष्ट हुन्छ कि संविधानतः हिरासतमा पनि कानुन व्यवसायीको परामर्श लिन पाईन्छ । तर कमै अभियुक्तले यी प्रश्न र उत्तर आफ्नो हो भनेर थाहा पाउँछन् । किनभने २५ दिन हिरासतमा रहेको अभियुक्तले पाउने मानवीय व्यवहार र भेटघाट कठिन र अमर्यादित छ ।
निष्कर्षः
कानुनमा भएका सबै व्यवस्था कार्यान्वन हुनु पर्दछ । का. व्यवसायीहरु व्यवसायीक निष्ठाका साथ संस्थागत रुपमा ऐक्यबद्ध हुनु पर्दछ । व्यवसायीको मर्यादा पनि बचाउन सक्नु पर्दछ । कानुनी अधिकार प्रचलन गराउनु व्यवसायीक धर्म पनि हो ।