अक्षर र सुगन्धको उत्सव

आज अप्रिल २३—विश्वभरका साहित्यप्रेमी, विद्यार्थी, लेखक र हृदयमा अलिकति कोमलता सँगालेका मानिसहरूका लागि यो एउटा अद्भुत संयोग हो । आजको दिन एकतर्फ युनेस्कोद्वारा घोषित ‘विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस’ को बौद्धिक उल्लास छ भने, अर्कोतर्फ विश्वभर मनाइने ‘बुक एण्ड रोज डे’ को भावनात्मक सौन्दर्य । यी दुई दिवसहरूले साँच्चै नै मानिसको मस्तिष्कलाई ज्ञानको उज्यालो र हृदयलाई प्रेमको न्यानोपनले सजाएका छन् ।
आजको दिनको पृष्ठभूमिका पछाडि एउटा अत्यन्तै हृदयस्पर्शी र प्रेमिल गाथा लुकेको छ । यो परम्परा स्पेनको क्याटालोनिया क्षेत्रको ‘सेन्ट जर्डी’ (St.Jordi) को पौराणिक कथासँग जोडिएको छ । भनिन्छ, एक वीर योद्धाले आफ्नो समाजलाई एउटा भयानक ड्र्यागनको प्रकोपबाट जोगाएका थिए । त्यो संघर्षपछि, त्यहाँको माटोबाट रगतको साटो एउटा सुन्दर रातो गुलाब फक्रिएको थियो, जुन उनले राजकुमारीलाई प्रेमको उपहार स्वरूप दिएका थिए । त्यही प्रेम, वीरता र समर्पणको प्रतीकलाई आत्मसाथ गर्दै, संसारभरका मानिसहरू आफ्ना प्रियजनसँग किताब र गुलाबको साटासाट गर्छन् । पुस्तकले हामीलाई युगौँसम्म बाँच्ने ‘अमर ज्ञान’ दिन्छ भने, गुलाबले वर्तमान क्षणको ‘कोमल प्रेम र सुगन्ध’ को अनुभूति गराउँछ । ज्ञानको गहिराइ र प्रेमको कोमलताको यही अद्भुत संगमले आजको दिनलाई साँच्चै नै विशेष बनाएको छ ।
अर्कोतर्फ, ‘विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस’ को आफ्नै गम्भीर र सम्मानजनक इतिहास छ । विश्व साहित्यका दुई महान् हस्तीहरू विलियम शेक्सपियर र मिगुएल डे सर्भान्तेसले सन् १६१६ को आजकै दिन संसारबाट बिदा लिएका थिए । तिनै अमर स्रष्टाहरूको सम्झनामा र विश्वभरि पठन संस्कृतिको विकास गर्न सन् १९९५ मा युनेस्कोले आजको दिनलाई आधिकारिक दिवसका रूपमा चयन गरेको हो । यो दिन लेखकहरूको बौद्धिक अधिकार (Copyright) को रक्षा गर्ने र नयाँ पुस्तालाई पठनतर्फ प्रेरित गर्ने एक विश्वव्यापी अभियान पनि हो ।

मेरो आग्रह छ, आजको दिनलाई क्यालेन्डरको एउटा मिति मात्र नमानौँ । प्रियजनलाई स्नेहपूर्वक एउटा राम्रो पुस्तक र गुलाब उपहार दिनुहोस्, अनि सँगै बसेर मनका मिठा अनुभूतिहरू साटासाट गर्नुहोस् । पठनलाई आफ्नो दैनिक जीवनको अभिन्न अंग बनाउनुहोस् । आज एउटा राम्रो पुस्तक समात्नुहोस् र आफूभित्रको चेतनालाई शान्तसँग फक्रन दिनुहोस् । सम्भव भएसम्म आज आफ्नो नजिकैको पुस्तकालय वा पुस्तक पसलमा एक फन्को मार्नुहोस् । पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदा आउने त्यो सुगन्धले तपाईंलाई जुन आनन्द दिन्छ, त्यो कुनै पनि डिजिटल स्क्रिनले दिन सक्दैन । एउटा पुस्तकले तपाईंको सोचाइको क्षितिज बदल्न सक्छ, र एउटा सानो प्रयासले तपाईंको सम्बन्धमा सुगन्ध भर्न सक्छ ।

हाम्रो जीवनमा पुस्तक र गुलाबको यो संयोजन केवल एउटा संयोग मात्र होइन, यो मानव जीवनको एउटा दार्शनिक सन्तुलन पनि हो । पुस्तकले हाम्रो मस्तिष्कलाई पोषण दिन्छ, जसले हामीलाई विवेकशील, तर्कपूर्ण र दूरदर्शी बनाउँछ । अर्कोतर्फ, गुलाबले हाम्रा भावनाहरूलाई कोमलता प्रदान गर्छ, जसले हामीलाई संवेदनशील र दयालु बनाउँछ । विद्यार्थीहरूका लागि यो दिन आफ्नो ज्ञानको दायरा बढाउने प्रेरणा हो, लेखकहरूका लागि आफ्नो सिर्जनाको मूल्य बुझ्ने दिन हो र पाठकहरूका लागि नयाँ संसारको ढोका खोल्ने अवसर हो । एक असल किताबले मानिसलाई सोच्न सिकाउँछ भने, एउटा सानो प्रेमिल व्यवहारले मानिसलाई बाँच्न सिकाउँछ ।
आज हामी यस्तो युगमा छौँ जहाँ सूचनाहरू औँलाको भरमा प्राप्त हुन्छन् । स्क्रिनको चहकिलो प्रकाश र ‘स्क्रोल’ गर्ने हतारोपूर्ण बानीले हाम्रो गहिरो पठन क्षमतालाई खुम्च्याइरहेको छ । आजको दिनले हामीलाई पुनः एकपटक भौतिक पुस्तकको स्पर्श र त्यसले दिने आनन्दतर्फ फर्किन आह्वान गर्छ । पुस्तक पढ्नु भनेको केवल अक्षरहरू हेर्नु होइन, यो लेखकको दिमागसँग एउटा लामो र गहिरो संवाद स्थापित गर्नु हो । प्रविधि जतिसुकै विकसित भए पनि कागजमा छापिएका शब्दहरूको भौतिक स्पर्शको विकल्प अरू केही हुन सक्दैन । प्रसिद्ध लेखक ग्यारिसन केइलरले भनेझैँ, “पुस्तक यस्तो उपहार हो, जसलाई तपाईं पटक–पटक खोल्न सक्नुहुन्छ ।” डिजिटल सामग्रीले दिने क्षणिक मनोरञ्जनभन्दा एउटा राम्रो पुस्तकले दिने मानसिक तृप्ति धेरै माथि हुन्छ ।
यस दिवसले ’प्रतिलिपि अधिकार’ (Copyright) को पाटोलाई पनि उत्तिकै जोड दिन्छ । आजको डिजिटल युगमा बौद्धिक चोरी (Piracy) एउटा ठूलो चुनौती बनेको छ । कुनै लेखकले वर्षौँको साधनापछि लेखेको कृतिलाई सम्मान गर्नु र त्यसको अधिकार सुरक्षित राख्नु हाम्रो साझा कर्तव्य हो । लेखकको अधिकार सुरक्षित रह्यो भने मात्र साहित्यले नयाँ गति लिन्छ र समाजले नयाँ विचारहरू पाउँछ । त्यसैले, लेखकका पुस्तकहरू किनेर पढ्नु भनेको उनको सिर्जनात्मक यात्रालाई सघाउनु हो ।
मेरो आग्रह छ, आजको दिनलाई क्यालेन्डरको एउटा मिति मात्र नमानौँ । प्रियजनलाई स्नेहपूर्वक एउटा राम्रो पुस्तक र गुलाब उपहार दिनुहोस्, अनि सँगै बसेर मनका मिठा अनुभूतिहरू साटासाट गर्नुहोस् । पठनलाई आफ्नो दैनिक जीवनको अभिन्न अंग बनाउनुहोस् । आज एउटा राम्रो पुस्तक समात्नुहोस् र आफूभित्रको चेतनालाई शान्तसँग फक्रन दिनुहोस् । सम्भव भएसम्म आज आफ्नो नजिकैको पुस्तकालय वा पुस्तक पसलमा एक फन्को मार्नुहोस् । पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदा आउने त्यो सुगन्धले तपाईंलाई जुन आनन्द दिन्छ, त्यो कुनै पनि डिजिटल स्क्रिनले दिन सक्दैन । एउटा पुस्तकले तपाईंको सोचाइको क्षितिज बदल्न सक्छ, र एउटा सानो प्रयासले तपाईंको सम्बन्धमा सुगन्ध भर्न सक्छ । विश्व पुस्तक तथा प्रतिलिपि अधिकार दिवस र बुक एण्ड रोज डेको उपलक्ष्यमा समस्त पाठकहरूमा हार्दिक शुभकामना !