डिजिटल लतमा बालबालिका, समस्या र समाधानका उपायहरू

सूचना र प्रविधिकोे अभूतपूर्व विकासले विश्वलाई एउटा सानो पर्दाभित्र अटाइदिएको छ । तर यही प्रविधिको चम्किलो प्रकाशभित्र एउटा अँध्यारो पक्ष पनि लुकेको छ । जसले हाम्रा वर्तमानका साझेदार र भविष्यका कर्णधार अर्थात् बाल बालिकाहरूलाई बिस्तारै आफ्नो चपेटामा पारिरहेको छ । हिजोका दिनमा बालबालिकाको संसार घरको आँगन, गाउँको चौतारी, र विद्यालयको खेलमैदानमा सीमित थियो । उनीहरू धुलोमा खेल्थे, प्रकृतिसँग ठोकिन्थे र साथीभाइसँग प्रत्यक्ष कुराकानी गर्दै सामाजिक सीप सिक्थे । तर आज अवस्था बदलिएको छ । बालबालिकाको बालापन ‘स्मार्टफोन’ र ‘ट्याब्लेट’को नीलो प्रकाशमा हराउन थालेको छ । विशेष गरी कोभिड – १९ को विश्वव्यापी महामारीपछि शिक्षाको नाममा बालबालिकाको हातमा अनिवार्य रूपमा पुगेको मोबाइल फोन अहिले एउटा लत (Addiction) बनेको छ ।
यसै सन्दर्भमा, विद्यालय उमेर समूहका बालबालिकामा मोबाइलले पारेका बहु आयामिक असर र यसबाट उम्कने व्यवहारिक उपायहरूको चर्चा गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो ।
बाल मस्तिष्क र स्वास्थ्यमा मोबाइलले निम्त्याएका केहि समस्याहरूः
एकाग्रता र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतामा ह्रासः आजका बालबालिका १५ देखि ३० सेकेन्डका ‘रिल्स’ वा ‘टिकटक’ भिडियोमा अभ्यस्त छन् । यसले उनीहरूको मस्तिष्कलाई तुरुन्तै खुसी हुने को लत लगाइदिन्छ । नतिजा स्वरूप, विद्यालयका लामा पाठहरू पढ्दा वा शिक्षकको व्याख्या सुन्दा उनीहरूलाई झ्याउ लाग्ने र ध्यान अन्तै मोडिने समस्या दैनिक रुपमा बढ्दो छ ।
अनिद्रा र गहिरो थकानको चक्रः मोबाइलको स्क्रिनबाट निस्कने ‘ब्लु लाइट’ले शरीरमा निद्रा जगाउने हर्मोन (मेलाटोनिन) उत्पादनमा अवरोध पु¥याउँछ । राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउँदा बालबालिकाको निद्राको चक्र बिग्रन्छ । यसले गर्दा भोलिपल्ट कक्षाकोठामा उनीहरू सुस्त देखिने, आँखा रातो हुने र पढेको कुरा सम्झन नसक्ने निदाउने आदि गर्छन ।
सामाजिक संकोच र एक्लोपनः
भर्चुअल संसारमा सयौँ ‘फ्रेन्ड’ भए पनि वास्तविक जीवनमा बालबालिकाहरू एक्लो हुँदै गएका छन् । पाहुना आउँदा कोठाबाट बाहिर ननिस्कने, मानिसहरूसँग आँखा जुधाएर बोल्न नसक्ने र सामाजिक शिष्टाचार नजान्ने समस्याले उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा अवरोध पुयाएको छ ।
भाषा विकासमा अवरोध:
साना बालबालिकालाई खाना खुवाउँदा वा फकाउँदा मोबाइल देखाउने गरिन्छ । यसले गर्दा उनीहरूले मानिसको हाउभाउ र प्रत्यक्ष कुराकानीबाट सिक्ने मौका पाउँदैनन् । अनुसन्धानले देखाएका छन् कि अत्यधिक मोबाइल हेर्ने बालबालिकामा शब्द भण्डार कम हुने र ढिलो बोल्ने समस्या आउँछ ।
शारीरिक मोटोपन समस्याः
शारीरिक सक्रियता हुनुपर्ने उमेरमा बालबालिकाहरू घण्टौंसम्म ओछ्यान वा सोफामा कुप्रिएर मोबाइल चलाउँछन् । यसले गर्दा शरीरको क्यालोरी खर्च हुँदैन र सानै उमेरमा मोटोपन, उच्च रक्तचाप र मधुमेह जस्ता जोखिम बढेको छ ।
आँखाको ज्योतिमा स्थायी क्षतिः लगातार नजिकबाट चम्किलो स्क्रिनमा हेरिरहँदा आँखाका मांसपेशीहरू थाक्छन् । यसले गर्दा आँखा चिलाउने, पानी बग्ने र सानै उमेरमा मोटो लेन्स भएको चस्मा लगाउनुपर्ने समस्या व्यापक बनेको छ ।
साइबर बुलिङ र मानसिक दबाबः बालबालिकाहरू नबुझीकन सामाजिक सञ्जालमा जोडिएका हुन्छन् । अनलाइनमा गरिने नराम्रा कमेन्ट फोटोको दुरुपयोग वा कसैले धम्क्याउँदा उनीहरू मानसिक रूपमा विक्षिप्त हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा त यसले डिप्रेसन र आत्मघाती विचारसम्म पु¥याउन सक्छ ।
सर्जनशीलताको अन्त्य र परनिर्भरताः पहिले बाल बालिकाहरू खेल्ने सामग्री आफैं बनाउँथे, चित्र कोर्थे वा कल्पना गर्थे । तर अहिले सबै कुरा मोबाइलमा तयारी रूपमा पाइन्छ । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को सहयोगमा गृहकार्य गर्नाले उनीहरूको मौलिक सोच र समस्या समाधान गर्ने क्षमता (Critical Thinking)मा कमि आएको छ ।
हिंसात्मक र जिद्दी स्वभावः
‘पब्जी’ वा ‘फ्री फायर’ जस्ता हिंसात्मक गेमहरू खेल्दा बालबालिकाको मस्तिष्कमा असन्तुलन हुन्छ । यसले गर्दा उनीहरू वास्तविक जीवनमा पनि रिसाहा हुने, सानो कुरामा पनि झगडा गर्ने र मोबाइल खोस्दा हिंसात्मक व्यवहार देखाउने गर्छन् ।
अश्लीलता र गलत संस्कारको पहुँचः
इन्टरनेटको अथाह सागरमा बालबालिकालाई नचाहिँदो सामग्रीबाट जोगाउन कठिन छ । झुक्किएर वा कौतूहलवश अश्लील साइटहरूमा पुग्दा उनीहरूको कलिलो मस्तिष्कमा यौनका बारेमा गलत धारणा बस्न सक्छ, जसले उनीहरूको नैतिक धरातल कमजोर बनाउँछ ।
ढाड र घाँटीको समस्या:
लगातार टाउको निहुराएर मोबाइल चलाउँदा घाँटीको हड्डी र मेरुदण्डमा अस्वाभाविक दबाब पर्छ । सानै उमेरमा कुप्रो पर्ने, काँध दुख्ने र नसा च्यापिने जस्ता समस्या बालबालिकामा देखिन थालेका छन् ।
समय व्यवस्थापनको अभावः बालबालिकाका लागि खेलकुद, अध्ययन, निद्रा र परिवारका लागि छुट्टाछुट्टै समय हुनुपर्छ। तर मोबाइलको लतले यी सबै समयलाई निलिदिन्छ । उनीहरूलाई समय बितेको पत्तै हुँदैन, जसले गर्दा उनीहरूको दैनिकी अस्तव्यस्त बन्छ ।
पढाइमा अरुचि र शैक्षिक असफलताः
अन्ततः यी सबै समस्याको असर विद्यालयको नतिजामा देखिन्छ । मोबाइलको लत लागेको विद्यार्थीले कक्षामा पढाएको बुझ्दैन, गृहकार्य समयमा गर्दैन र बिस्तारै उसको आत्मविश्वास गिर्दै जान्छ, जसले गर्दा उनीहरू पढाइ छोड्ने (Drop out) अवस्थासम्म पुग्छन् ।
समस्या समाधानका केहि उपायहरुः
यो समस्या जति भयावह छ, यसको समाधान त्यति नै धैर्यता र अनुशासनमा आधारित छ । यसका लागि अभिभावक र विद्यालयले निम्न कदम चाल्नुपर्छः
आचारसाहिता निर्माण: अभिभावकले घरमा एउटा नियम बनाउनुपर्छः “बेलुकाको खाना खाँदा र सुत्नुअघि कसैले पनि मोबाइल नचलाउने ।” हप्ताको एक दिन (जस्तै शनिवार) पुरै परिवारले डिजिटल सामानहरू टाढा रहेर वनभोज जाने, गफ गर्ने वा खेल्ने । यसले बालबालिकालाई वास्तविक सम्बन्धको महत्व बुझाउँछ ।
अभिभावक नै रोल मोडेल बन्नेः बालबालिकाले भनेको मान्दैनन्, बरु देखेको कुरा सिको गर्छन् । यदि बुवा आमा आफैं घण्टौँ फेसबुक र टिकटकमा झुम्मिने हो भने बच्चालाई मोबाइल नचला भन्नुको अर्थ रहँदैन । पहिले अभिभावकले आफ्नो स्क्रिन टाइम घटाएर बच्चालाई समय दिनुपर्छ ।
वैकल्पिक रुचि र हविको विकासः बालबालिका किन मोबाइल चलाउँछन ? किनभने उनीहरू ‘बोर’ हुन्छन् । त्यसैले उनीहरूलाई सङ्गीत, नृत्य, चित्रकला, मार्सल आट्र्स वा पौडी जस्ता क्रियाकलापमा संलग्न गराउनुपर्छ । जब उनीहरूले अर्को कुरामा आनन्द पाउन थाल्छन्, मोबाइलप्रतिको आशक्ति आफैँ कम हुन्छ ।
खुला र मित्रवत् संवादः
मोबाइल खोस्ने वा पिट्ने जस्ता कार्य गर्दा बालबालिका झन् विद्रोही हुन्छन् । त्यसको सट्टा उनीहरूलाई मोबाइलले मस्तिष्कमा कसरी असर गर्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक तथ्यसहित सम्झाउनुपर्छ । इन्टरनेटमा हुन सक्ने खतरा बारे सचेत गराउनु पर्छ ।
घुम्ने घुमाउनेः
बालबालिकालाई पार्क, चउर वा खेलमैदानमा लैजाने गर्नुपर्छ । माटोमा खेल्ने, रुख चढ्ने वा दौडिने गर्दा उनीहरूको शरीरमा सकारात्मक ऊर्जा सञ्चार हुन्छ । प्राकृतिक वातावरणले मानसिक तनाव कम गर्छ र मोबाइलको लत छुटाउन मद्दत गर्छ ।
पुस्तकालय र पठन संस्कृतिको बिकासः
घरमा सानो पुस्तकालय बनाउनुहोस् । बालबालिकालाई उमेर अनुसारका चित्र कथा जीवनी वा उपन्यासहरू पढ्न प्रोत्साहन गर्नुहोस् । सुत्ने बेलामा कथा सुनाउने परम्पराले उनीहरूको कल्पनाशीलता र भाषा दुवै
सुधार्छ ।
घरायसी काममा सहभागी गराउनेः भान्साको काम, बगैंचा गोडमेल वा लुगा मिलाउने जस्ता साना काममा बालबालिकालाई सहभागी गराउनुपर्छ । यसले उनीहरूलाई जिम्मेवारीको बोध गराउँछ र “मोबाइल बाहेक पनि संसारमा गर्नुपर्ने कामहरू छन् ” भन्ने सन्देश दिन्छ ।
विद्यालयको सक्रिय भूमिकाः
विद्यालयले मोबाइल फोन निषेध गर्नुका साथै विद्यार्थीहरूलाई ‘डिजिटल साक्षरता’ प्रदान गर्नुपर्छ । प्रविधिलाई केवल मनोरञ्जनका लागि होइन, नयाँ सीप सिक्न (जस्तैः कोडिङ, ग्राफिक डिजाइन, भाषा) कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सिकाउनु पर्छ ।
प्रशंसा र सकारात्मक पुनर्बलः
यदि बच्चाले तोकिएको समयभन्दा कम मोबाइल चलायो वा दिनभर मोबाइल नछोई सृजनशील काम ग¥यो भने उसलाई प्रशंसा गर्नुहोस् । कहिलेकाहीँ साना उपहार वा उसको मन पर्ने ठाउँमा लैजाने गर्नाले उसलाई मोबाइल छोड्न थप हौसला मिल्छ ।
निष्कर्षः
बालबालिका हाम्रो भविष्य हुन् । मोबाइल फोनलाई उनीहरूको हातमा दिँदा हामीले उनीहरूलाई ‘संसार’ देखाएका छौं कि उनीहरूको ‘भविष्य’ अन्धकार बनाउँदै छौं भन्ने कुरामा गम्भीर हुनुपर्ने बेला आएको छ । प्रविधिबाट भाग्न सम्भव छैन, तर यसको दास बन्नबाट जोगिन भने पक्कै सकिन्छ । अभिभावक, शिक्षक र समाजको सामूहिक र एकताबद्ध प्रयासबाट मात्र हामीले यो डिजिटल महामारीलाई परास्त गर्न सक्छौं । यस तर्फ आजैबाट पाइला चालौं, भोलि धेरै ढिलो हुन सक्छ ।